Lựa chọn mở đường: Founder/Entrepreneur/Pioneer

Năm 2022, khi nghe tôi xác nhận tới lúc làm UAV rồi, anh bạn thân, cũng là chuyên gia, người tiên phong của ngành đã hỏi tôi “Chắc Tuấn biết sẽ phải làm như thế nào rồi”. Tôi trả lời “Sure”.
Anh lại hỏi “cách đó là gì thế?”
“Là gì á? Có lẽ ngày mai mới nghĩ ra!” Tôi đáp
—
Thật vậy, đã là một lựa chọn mở đường thì xác định làm rồi mới rõ, không đợi rõ rồi mới làm. Và từ đó đến nay, tôi lao đầu vào làm rõ 1 lựa chọn – UAV.
—
Chính sách khi đó chưa cụ thể như bây giờ. Nhu cầu ứng dụng UAV có thể hình dung, nhưng từ một ứng dụng nghe có lý đến một khách hàng sẵn sàng bỏ tiền, bố trí nhân sự và đưa nó vào công việc hằng ngày là cả một khoảng cách. Thị trường quốc tế cũng vậy: thấy người ta dùng drone ở nước ngoài là một chuyện, biết họ sẽ mua gì từ một công ty Việt Nam mới thành lập lại là chuyện khác. Còn nhân lực thì gần như không có nguồn. Các viện, trường chưa coi UAV là lĩnh vực có thể đào tạo ra người cho doanh nghiệp.
Nếu đợi từng câu hỏi ấy có đáp án rõ ràng rồi mới bắt đầu, có lẽ đến hôm nay tôi vẫn đang ngồi nghiên cứu xem có nên làm UAV hay không.
1. Khi con đường chưa tồn tại
Nhiều năm tháng dầm dề lục lạo, tôi như mờ mờ nhìn ra khoảng trống này, nhưng không có nghĩa là thấy được đường đi. Một vòng lặp không lối thoát: có người am hiểu, thì mới có sản phẩm tốt; có sản phẩm tốt, thì mới có thị trường; có thị trường, thì mới có chính sách và vốn đi cùng. Mỗi mắt xích đều đang chờ mắt xích kia. Không ai bước vào trước thì chuỗi ấy không bao giờ nối được.
Vậy nên chúng tôi bắt đầu từ chỗ thấp nhất mà người ta có thể chạm tới. Dù hiểu rất rõ UAV, tôi chọn bắt đầu bằng những bộ STEM gỗ, những thứ thô sơ để Saolatek dễ tiếp cận nhà trường và những người mới đến với lĩnh vực này không bị choáng ngợp ngay từ bước đầu. Một thầy cô đưa được bộ STEM gỗ vào lớp thì sẽ là có hội để tôi chia sẻ bước tiếp theo. Những người trẻ đầu tiên, nhờ đó, có chỗ để bắt đầu. Từ đó chúng tôi dẫn dắt dần lên các mẫu UAV nguyên bản, mỗi bước đều là bước mà người đi cùng còn theo kịp.
Đến lúc đó, việc cần làm không còn nằm ở sản phẩm nữa. Một công ty không thể một mình dựng nên cả hệ sinh thái, nên tôi phải đi thuyết phục các bên liên quan cùng phát triển những công nghệ phụ trợ. Rồi đến việc thành lập Mạng lưới Hàng không Vũ trụ và Thiết bị bay không người lái AUVSVN, được NIC bảo trợ. Rồi đến buổi tiếp cận tập đoàn FPT, làm việc với anh Trương Gia Bình để cùng đồng sáng lập Liên minh Kinh tế Tầm Thấp (LAEP).
Tất cả những thứ ấy, trước đó, chưa từng tồn tại.
Tôi không kể ra để nói rằng mình đã có sẵn một bản đồ. Tôi kể vì chính tôi cũng không có. Mỗi bước chỉ hiện ra sau khi bước trước đã được đi.
2. Lựa chọn mở đường
Tôi hay nghĩ founder giống người mở đường. Người mở đường chỉ cần biết chắc điểm đến. Còn đường đi thì phải tìm: đường sông cũng được, đường suối cũng được, đường biển, đường mòn, thậm chí đường bay, miễn là đến được.
Einstein có một câu mà tôi rất tâm đắc: logic đưa bạn từ A đến B, còn trí tưởng tượng đưa bạn đến bất cứ đâu. Logic rất cần, nhưng nó chỉ chạy trên những gì đã có. Với một thứ chưa tồn tại, thứ duy nhất có thể đi trước là trí tưởng tượng, rồi đến lòng dám thử.
Nhiều người nghĩ rằng chuẩn bị đủ điều kiện đầu vào thì sẽ có kết quả đầu ra. Với một doanh nghiệp đã có thị trường thì đúng như vậy. Với một thứ đang được tạo ra thì ngược lại: khi mọi điều kiện đã đủ, thường là mọi thứ đã muộn. Và có những điều kiện không bao giờ đủ, vì dữ liệu ấy chỉ sinh ra sau khi có người làm thử.
Đó cũng là lý do tiếng Anh dùng riêng chữ “entrepreneur” cho người khởi nghiệp, khác với “enterprise” hay một giám đốc điều hành quen vận hành cái đã có. Họ là những người dám chịu rủi ro để mở ra thứ chưa có.
3. Cái bẫy: đặt điều kiện của doanh nghiệp trưởng thành lên vai một công ty đang bắt đầu
10 năm làm dầu khí, hầu hết thời gian tôi được gắn nhãn QA.QC Manager, nhờ đó tôi làm việc với các hãng tư vấn Big Four. Tôi hiểu giá trị của một chuyên gia giỏi. Họ soi một vấn đề tài chính, kế toán hay kiểm toán sâu hơn những gì người điều hành tự làm được. Có những việc tôi muốn họ nói thật rõ: nghĩa vụ của mình, những giả định đang dùng, và cái giá nếu giả định ấy sai.
Nhưng hãy hình dung năm 2022 tôi mang câu hỏi “Saolatek có nên làm UAV không?” đến một người quen đánh giá dự án trong doanh nghiệp đã có thị trường. Họ sẽ đòi số liệu nhu cầu đủ tin cậy, đầu ra được xác nhận, nhân sự chủ chốt sẵn sàng, kế hoạch tài chính dự báo được. Mỗi yêu cầu đều có lý. Cái khó là một phần dữ liệu trong danh sách ấy chỉ xuất hiện sau khi đã có người làm thử, có sản phẩm cho khách hàng đánh giá, và có một đội ngũ cùng học từ lần thử đó.
Một người từng mở đường sẽ hỏi tôi khác đi: “Trong những thứ anh chưa biết, thứ nào nếu đoán sai sẽ làm công ty hết tiền? Thứ nào kiểm chứng được trong một tháng? Ai sẽ chịu bỏ thời gian dùng thử thứ anh sắp làm? Liệu có cách nào đó khác? Sẵn sàng để thử rồi chứ?”.
Khi chưa biết bao nhiêu trường sẽ mua thiết bị thực hành UAV, bạn có thể làm việc với một giảng viên về một bài thực hành cụ thể. Khi chưa biết khách hàng quốc tế có mua cả hệ thống của mình không, bạn có thể tìm một đối tác có bài toán tích hợp thật, rồi xem họ có chịu dành thời gian kỹ thuật để thử một cấu phần không. Một cuộc gặp mà ai cũng nói “rất tiềm năng” cho bạn một tín hiệu. Một người chịu đưa kỹ sư vào thử, quay lại báo lỗi và bàn tiếp điều kiện mua hàng cho bạn một tín hiệu hoàn toàn khác.
Người cố vấn tôi cần là người giúp tôi phân biệt hai tín hiệu ấy, trước khi tôi đặt quá nhiều tiền và thời gian vào một cách hiểu về thị trường.
4. Chọn người đồng hành: đừng nhìn CV, hãy nhìn sự tương đồng về trải nghiệm.
Trải nghiệm khác nhau sẽ mang lại đúc rút và góc nhìn khác nhau.
Tôi vẫn nghĩ khởi nghiệp giống hành trình vượt 81 kiếp nạn. Đến Hỏa Diệm Sơn, bạn cần quạt Ba Tiêu. Cái bẫy là giữa lúc nóng ruột nhất, ta dễ tin người kể chuyện vượt núi hay nhất, hơn là người từng đi qua Hoả Diệm Sơn. Người từng đứng dưới chân núi thường nhớ những chi tiết ít ai kể: lần đầu thử cách nào, vì sao thất bại, lúc ấy còn đủ người, đủ tiền để thử lần hai không, và đã phải bỏ lại thứ gì để đi tiếp, và họ đã lần ra Quạt ba tiêu bằng cách nào? Và làm sao có thể mượn được chiếc quạt ấy.
Tôi đã gặp những người có CV ngập tràn danh xưng: cố vấn cấp cao của chủ tịch này, của tập đoàn kia, của lãnh đạo nọ. Nhưng bấy nhiêu danh xưng không nói lên kinh nghiệm ấy có giá trị với hoàn cảnh bạn đang đứng hay không. Thứ đáng hỏi là họ đã từng chịu trách nhiệm cho một quyết định giống quyết định bạn đang đối mặt chưa.
Một founder ít tên tuổi từng đưa sản phẩm phần cứng đầu tiên từ mẫu thử đến tay khách hàng có thể giúp bạn nhiều hơn cả một vị cố vấn danh tiếng. Một người từng đưa doanh nghiệp ra quốc tế giúp ở cửa ải khác. Có lúc người hữu ích nhất lại là một giảng viên từng tự xây phòng thực hành, vì họ biết để một thiết bị được dùng thật trong lớp học phải qua những việc gì.
“Khi người học trò sẵn sàng, người thầy sẽ xuất hiện”
Những người như vậy thường rất bận. Nếu có hai mươi phút, hãy mang theo một lựa chọn đang làm bạn mất ngủ. Hỏi họ lúc ấy họ biết gì, sợ nhất điều gì, và dấu hiệu nào buộc họ đổi quyết định. Tôi cũng đọc hồi ký theo cách đó. Khi đọc về Chung Ju-yung (Hyundai), Samsung, Nhậm Chính Phi – Huawei, hay Lý Quang Diệu, tôi hay dừng ở đoạn người trong cuộc chưa biết kết quả. Đọc đến lúc đã thành công thì con đường nào cũng có vẻ hợp lý. Đọc chậm ở đoạn họ còn phải chọn trong mù mờ mới thấy cái giá của từng lựa chọn.
5. Quyết nhanh, nhưng có chỗ để sửa
Lời khuyên có thể đi cùng bạn đến cuối buổi họp. Sáng hôm sau, đội ngũ chờ quyết định của bạn.
Quyết định chọn UAV năm 2022 mới chỉ là quyết định đầu tiên. Sau đó là hàng loạt câu hỏi cụ thể hơn: làm sản phẩm nào trước, phần nào tự xây năng lực, phần nào đi cùng đối tác, dành bao nhiêu người cho một hướng mà khách hàng mới chỉ bày tỏ quan tâm, đến lúc nào tiếp tục đầu tư, đến lúc dồn quân bằng trống trận, lúc nào phải dừng để giữ sức cho đội ngũ.
Tôi tin founder phải tập quyết nhanh ở những việc có thể thử nhỏ và sửa sớm. Một buổi làm việc với khách hàng, một mẫu thử hẹp, một bài thực hành đưa vào lớp dạy ta nhiều hơn vài tuần tranh luận. Còn khi quyết định sẽ giữ chân cả đội kỹ thuật nhiều tháng, hoặc dùng một phần lớn tiền mặt, tôi muốn nghe phản biện kỹ hơn và biết trước dấu hiệu nào sẽ khiến mình dừng. Tốc độ chỉ có giá trị khi công ty còn khả năng sửa quyết định và đi tiếp.
6. Những điều không trường nào dạy
“Mọi lý thuyết đều là màu xám, chỉ cây đời mãi mãi xanh tươi”.
Có những thứ trường lớp có thể dạy: tài chính, quản trị, kỹ thuật. Nhưng có những thứ không trường nào dạy được: bản lĩnh, trực giác và năng lực quyết đoán khi thông tin chưa đủ. Chúng được rèn qua hằng hà lần dám làm, dám sai, dám sửa. Cái DNA của một founder là sự cộng hưởng của rất nhiều tố chất, thiếu một thứ là hụt một đoạn đường. Và chính những thứ ấy quyết định hành trình, cũng như kết quả của cuộc khởi nghiệp.
Vì thế, tôi muốn nhắn các bạn founder điều này: quyền quan trọng nhất của bạn là tin vào chính mình. Hãy dồn toàn bộ sự tập trung để thu thập dữ liệu, nghe phản biện, rồi cuối cùng phải ra một quyết định. Và hãy thật tỉnh táo để biết lời khuyên nào hữu ích với hoàn cảnh của mình, người thầy nào, người quân sư nào thực sự có ý nghĩa với bạn lúc này. Danh xưng không thay được trải nghiệm đúng chỗ. Phần còn lại, hãy lắng nghe sâu trong trực giác của chính mình.
Nhìn lại, điều tôi trân trọng nhất ở lựa chọn năm 2022 là chúng tôi đã bắt đầu đủ sớm để tự học những điều mình cần biết. Mỗi lần đưa một thiết bị cho người khác dùng, làm việc với một trường, hay trao đổi với một đối tác, câu hỏi về UAV ở Việt Nam lại bớt trừu tượng đi một chút. Và đến hôm nay, Saolatek vẫn luôn đứng trước những quyết định mù mờ như vậy, đặc biệt là quyết định đặt Booth Pavillion gấp 10 lần tại XPONENTIAL Miami 2027, và có lẽ sẽ luôn như vậy.
Nếu bạn đang ở năm đầu tiên của startup, tôi mong bạn gặp một người chịu ngồi xuống nghe bạn kể thật về số tiền còn lại, đội ngũ đang có và việc khó nhất trước mắt. Hãy hỏi họ đã làm gì vào lúc chính họ cũng chưa biết mình có đi qua được hay không. Rồi trước khi buổi gặp kết thúc, hãy tự trả lời một câu thật cụ thể:
Sáng mai, với những gì đang có trong tay, mình sẽ quyết việc gì để Startup tiến thêm một bước?
Những trì hoãn sẽ hình thành thói quen “an toàn”, an toàn bằng lựa chọn không dám quyết định, rất khác một quyết định bao gồm những dự liệu đảm bảo an toàn. Là một Founder/Entrepreneur/Pioneer, bạn cần chọn vế thứ 2.
Và XPONENTIAL Miami 2027, là lần tiếp theo, tôi đứng trước một quyết định nhiều thách thức, trong bối cảnh thiếu dữ liệu và mù mờ như thế. Nhưng tôi tin rằng, kêt quả mang lại đủ xứng đáng để Saolatek dám bắt đầu cho những mục tiêu như vậy.
Thank you.
Tuấn Trần
Founder Saolatek
ĐẶT NGAY HÔM NAY
ĐẶT MUA NGAY HÔM NAY
[contact-form-7 id="1786" title="Form liên hệ 1"]
ĐẶT MUA NGAY HÔM NAY
[contact-form-7 id="1786" title="Form liên hệ 1"]