Càng làm việc lâu, càng gặp nhiều người và đi qua nhiều quyết định khó, tôi càng nhận ra: khoảng cách giữa điều một người biết và điều người đó thực sự làm được có thể rất lớn.
Có người hiểu rất rõ nguyên lý. Phân tích tốt. Trình bày thuyết phục. Nhưng khi phải đứng trước một quyết định mà thông tin chưa đầy đủ, kết quả chưa chắc chắn và trách nhiệm thuộc về chính mình, họ lại không bước tiếp được.
Có người không có một hồ sơ học vấn nổi bật. Họ bắt đầu từ người thợ cơ khí, thợ hàn, từ công trường và những công việc rất bình thường. Rồi qua nhiều năm, họ trở thành người xây dựng và điều hành những doanh nghiệp lớn.
Trong những người tôi biết, có ít nhất ba doanh nhân lớn trong lĩnh vực xây lắp ở Việt Nam đi lên từ những xuất phát điểm như vậy.
Điều khiến tôi suy nghĩ không phải là họ có bao nhiêu bằng cấp, mà là: điều gì giúp họ đi xa đến thế?
Tôi nhìn thấy ở họ một số phẩm chất rất đặc biệt: khả năng quan sát, sức chịu đựng, lòng can đảm, sự nhạy bén với cơ hội và năng lực tự quyết định khi chưa ai có thể đưa cho họ một đáp án. Những điều ấy rất khó được trao nguyên vẹn qua một bài giảng. Nhưng cũng cần nói cho công bằng: họ có thể ít học trong nhà trường, chứ không phải ít học trong cuộc đời. Công trường, khách hàng, thất bại, những lần thiếu tiền và những cam kết phải giữ đã buộc họ học liên tục. Đôi khi, chúng ta nhìn thấy một người không đi học nhiều và tưởng rằng người ấy không học. Thực ra, họ học ở những nơi mà việc trả lời sai có một cái giá rất cụ thể.Tất nhiên, vài câu chuyện thành công không đủ để kết luận rằng ít học sẽ thành công hơn. Cơ hội, hoàn cảnh, cộng sự và may mắn đều có phần. Điều đáng học ở những con người ấy là cách họ biến trải nghiệm thành năng lực.
Tố chất là điểm xuất phát; sự tôi luyện quyết định nó trở thành điều gì.
Người ta thường đặt câu hỏi: Born or made? Một người sinh ra đã có phẩm chất đặc biệt, hay phẩm chất ấy được hình thành về sau?
Tôi cho rằng nếu chỉ chọn một phía, chúng ta rất dễ hiểu sai.
Con người có những khác biệt từ sớm. Có người mạnh dạn hơn, có người nhạy cảm hơn, có người chịu được sự bất định tốt hơn. Nhưng không thể vì thế mà kết luận ai sinh ra đã có bản lĩnh thì sẽ mãi có bản lĩnh, còn người khác thì không thể rèn được.
Một tổng quan của Brent Roberts và cộng sự trên 207 nghiên cứu cho thấy các đặc điểm nhân cách có thể thay đổi qua can thiệp. Phần lớn nghiên cứu thuộc bối cảnh trị liệu, nên không thể suy rộng rằng một khóa đào tạo sẽ tạo ra một doanh nhân giỏi, nhưng kết quả đủ để nhắc chúng ta rằng nhân cách không hoàn toàn cố định.
Với tôi, tố chất giống một khả năng ban đầu. Nó cần môi trường, thử thách và sự rèn luyện để phát triển.
Một người mạnh dạn nhưng không biết kiểm chứng có thể trở nên liều lĩnh. Một người bền bỉ nhưng không biết điều chỉnh có thể trở nên cố chấp. Một người nhạy bén nhưng không chịu học có thể sớm chạm giới hạn của chính mình.
Vì vậy, điều cần quan tâm không chỉ là “tôi có tố chất hay không”, mà còn là “tôi đang nuôi dưỡng và kiểm chứng tố chất ấy bằng cách nào”.
Biết về lòng can đảm chưa có nghĩa là có thể hành động can đảm. Bạn có thể học rất rõ về quản trị rủi ro. Bạn biết cách lập bảng, phân tích kịch bản, tính đầu vào và đầu ra. Những điều đó cần thiết. Nhưng rồi sẽ có lúc bạn phải quyết định trong một tình huống mà bảng tính chỉ có thể trả lời được một phần nhỏ.
Một khách hàng muốn hợp tác nhưng điều kiện chưa rõ.
Một dự án có tiềm năng nhưng nguồn lực còn thiếu.
Một sản phẩm cần tiếp tục đầu tư trong khi thị trường chưa cho bạn một lời bảo đảm.
Bạn đã phân tích phần có thể phân tích. Đã hỏi người có kinh nghiệm. Đã nhìn nhận những nguy cơ lớn. Nhưng vẫn còn một khoảng trống.Ở khoảng trống ấy, bạn phải đưa ra phán đoán và chấp nhận trách nhiệm. Không ai có thể học thay bạn phần trách nhiệm đó.
Theo cách tôi hiểu, bản lĩnh nằm ở khả năng nhìn thẳng vào cái giá có thể phải trả, chọn một bước đi phù hợp rồi thực hiện nó. Bạn không cần đặt cược toàn bộ cuộc đời để chứng minh mình can đảm. Nhưng bạn cần có những lần thực sự bước vào trách nhiệm.Trực giác cũng cần được tôi luyện.Có những người chỉ qua một cuộc gặp đã nhận ra điều bất thường ở đối tác. Qua vài câu trao đổi, họ cảm thấy một cam kết khó thực hiện. Nhìn một công việc, họ biết điểm nào có thể trở thành nút thắt.Ta thường gọi đó là trực giác.Một phần của trực giác có thể đến từ rất nhiều trải nghiệm đã được tích lũy, đến mức người ta nhận ra một dấu hiệu trước khi kịp diễn đạt toàn bộ lý do thành lời.Trải nghiệm chỉ trở thành năng lực khi chúng ta chịu học từ kết quả của chính mình.
Nếu không có bước ấy, mười năm kinh nghiệm đôi khi chỉ là một cách làm được lặp lại suốt mười năm.
Có những lúc, đi học trở thành một cách trì hoãn.
Tôi gặp không ít trường hợp: công việc vừa khó lên một chút là bắt đầu tìm lớp.
Đàm phán bế tắc thì tìm khóa đàm phán. Đội ngũ có vấn đề thì tìm khóa lãnh đạo. Kinh doanh chưa tiến triển thì đăng ký thêm một chương trình quản trị.Từng khóa học có thể rất tốt. Nhưng trước khi đăng ký, tôi nghĩ cần thành thật với một câu hỏi:
Mình đang thiếu kiến thức gì cụ thể, hay mình đang ngại đối diện với việc cần làm?
Nếu không hiểu dòng tiền, hãy học về dòng tiền. Nếu chưa biết xây dựng một hợp đồng, hãy học và tìm người có chuyên môn hỗ trợ.
Nhưng nếu bạn đã biết cần nói chuyện thẳng với một cộng sự mà vẫn né tránh, thêm một chứng chỉ chưa chắc giải quyết được.
Nếu bạn đã biết phải gặp khách hàng nhưng sợ bị từ chối, một lớp bán hàng nữa có thể chỉ làm ngày gặp khách hàng lùi xa hơn.
Nếu bạn đã có đủ cơ sở để đưa ra một quyết định trong phạm vi trách nhiệm của mình, việc tiếp tục tìm một người thầy có thể đang phục vụ mong muốn được ai đó bảo đảm rằng mình sẽ không sai.
Cuộc đời hiếm khi trao sự bảo đảm ấy. Học thêm có thể giúp bạn quyết định tốt hơn. Việc quyết định và chịu trách nhiệm vẫn thuộc về bạn. Đây là chỗ tôi nghĩ nhiều người dễ ngộ nhận nhất: cảm giác mình đang phát triển chưa chắc đã đồng nghĩa với việc năng lực đang thay đổi. Bạn có thể rất bận rộn với việc học, nhưng bài toán ngoài đời vẫn nằm nguyên ở đó. Tôi vẫn muốn những người trẻ đi học một cách nghiêm túc.
Ở Saolatek, với những bạn được định hướng đảm nhận vai trò CEO, tôi vẫn có kế hoạch cho các bạn tham gia chương trình đào tạo CEO bài bản sau một quá trình trải nghiệm và được dẫn dắt trong công việc. Tôi muốn các bạn hiểu chức trách của một giám đốc điều hành; hiểu tài chính, nhân sự, vận hành, thị trường và cách những phần việc đó tác động lẫn nhau. Một người điều hành cần nền tảng để nhìn ra những phần mình còn thiếu, biết đặt câu hỏi và biết lúc nào cần chuyên gia. Nhưng hoàn thành chương trình CEO và thực sự điều hành tốt một doanh nghiệp là hai cột mốc khác nhau. Bạn còn phải xử lý một đội ngũ đang mất niềm tin, một dự án vượt ngân sách, một khách hàng thay đổi yêu cầu hoặc một cơ hội xuất hiện khi nguồn lực chưa sẵn sàng. Lúc ấy, kiến thức cần được chuyển thành lựa chọn cụ thể: làm gì trước, dừng việc gì, trao trách nhiệm cho ai, chấp nhận điều gì và bảo vệ điều gì. Đó là nơi năng lực điều hành được hình thành và được kiểm chứng.
Tôi có hơn 15 năm làm việc với hệ thống quản lý, từng phụ trách ISO và được đào tạo sâu về lĩnh vực này. Chính trải nghiệm ấy khiến tôi coi trọng nguyên lý nền tảng. Hệ thống giúp chúng ta kiểm soát chất lượng, trách nhiệm và sự phối hợp. Nhưng khi áp dụng, tôi luôn phải nhìn vào vấn đề thực tế và mục tiêu của tổ chức, thay vì sao chép một bộ khung rồi kỳ vọng nó tự tạo ra hiệu quả.
Hiểu một nguyên lý đủ sâu cũng có nghĩa là biết vận dụng nó có trách nhiệm trong những hoàn cảnh khác nhau.
Khả năng tự học thể hiện ở cách một người sống với trải nghiệm.
Tôi thích suy nghĩ về Santiago và những chú cừu trong Nhà giả kim theo cách này: một người có thể học từ cả những điều không chủ động giảng dạy mình. Như cách những chú cừu dạy tôi về nơi có đồng cỏ xanh và nước uống.
Trong công việc cũng vậy. Cùng dự một cuộc họp, có người chỉ ghi lại nội dung. Có người còn nhận ra vì sao đối tác tránh một câu hỏi, điều gì khiến cuộc trao đổi bế tắc và cách người chủ trì đưa mọi người trở lại vấn đề.
Cùng gặp một thất bại, có người chỉ nhớ sự khó chịu. Có người tìm ra giả định sai trong cách làm của mình.
Cùng ngồi trên một chuyến bay, có người để thời gian trôi qua. Có người dùng khoảng lặng ấy để nhìn lại một quyết định và nhận ra điều cần sửa. Khả năng tự học có thể được hỗ trợ bởi sự tò mò và nhạy bén sẵn có. Nhưng nó cũng cần một thói quen rất cụ thể: quan sát, đặt câu hỏi, thử làm và xem lại kết quả.
Cuộc đời có rất nhiều chất liệu để học. Chúng ta phải chủ động biến chúng thành bài học của mình.
Muốn rèn phẩm chất nào, hãy bước vào công việc đòi hỏi phẩm chất ấy.
Muốn rèn sự kiên trì, hãy nhận một bài toán đủ khó và theo đuổi nó qua những lần thử chưa thành công. Đồng thời phải biết thay đổi phương pháp khi bằng chứng cho thấy cách cũ không hiệu quả.
Muốn rèn năng lực quyết định, hãy bắt đầu bằng những quyết định vừa sức nhưng có trách nhiệm thật. Ghi lại nhận định, lý do lựa chọn và điều kiện khiến mình cần đổi hướng. Sau đó đối chiếu với kết quả.
Muốn rèn bản lĩnh đàm phán, hãy chuẩn bị kỹ rồi trực tiếp bước vào cuộc trao đổi. Trải qua sự im lặng, sức ép, lời từ chối và cả những lần phải giữ nguyên một giới hạn dù rất muốn có hợp đồng.
Muốn rèn khả năng tự học, hãy thử giải thích một vấn đề bằng hiểu biết của mình, tìm chỗ chưa rõ rồi bổ sung kiến thức đúng vào chỗ ấy.
Không cần chờ một biến cố lớn mới bắt đầu. Những lần nhận trách nhiệm vừa sức hôm nay đang chuẩn bị cho quyết định lớn hơn ngày mai. Bản lĩnh thường hiện rõ nhất khi không còn một đáp án dễ dàng. Khi công việc thuận lợi, khác biệt giữa người với người có thể chưa rõ. Nhưng khi mọi lựa chọn đều có cái giá, khi thời gian có hạn và không ai có thể quyết định thay, ta sẽ thấy rất rõ một người có thể làm gì với những điều mình biết.
Có người tiếp tục tìm kiếm sự chắc chắn đến khi cơ hội đi qua. Có người hành động quá nhanh để thoát khỏi cảm giác bất an. Cũng có người đủ bình tĩnh để kiểm tra điều quan trọng, thừa nhận phần chưa biết, quyết định và theo sát hệ quả.
Tôi muốn những người trẻ của mình tiến gần đến khả năng thứ ba ấy.
Những bước ngoặt có thể làm thay đổi hướng đi của một cuộc đời. Nhưng con người đứng trước bước ngoặt ấy đã được hình thành từ rất nhiều ngày trước: những lần giữ lời, những việc khó không bỏ dở, những sai lầm được nhìn nhận và những trách nhiệm đã dám nhận.
Và khi đứng trước việc cần quyết định, hãy thành thật với chính mình: tôi còn thiếu một thông tin thiết yếu, hay tôi đang chờ ai đó gánh giúp nỗi sợ phải chịu trách nhiệm?
Một người thầy có thể giúp bạn hiểu rõ con đường. Nhưng bước chân quyết định vẫn phải là của bạn.
“Mọi lý thuyết đều là màu xám chỉ cây đời mãi mãi xanh tươi”
Thank you.