Tôi vẫn thường hình dung khởi nghiệp giống như việc trồng một cái cây.
Một cái cây non, dù có giống tốt đến đâu, cũng phải đủ sức đâm rễ xuống lòng đất, tìm được mạch nước ngầm để tự nuôi sống mình. Nhưng trước khi bộ rễ chạm được nguồn nước ấy, nó cần được tưới tắm, chăm sóc. Nếu mùa hạn đến quá sớm, cái cây sẽ chết khô trước khi kịp bén rễ.
Tôi hay dặn các bạn lính chì bằng câu nói rất thâm thuý trong cuốn Nhà giả kim:
“Đừng để chết trước khi vừa kịp thấy bóng cây chà là cuối chân trời”.
Startup cũng vậy.
Bạn có thể có công nghệ xuất sắc, một ý tưởng lớn, một thị trường tiềm năng. Nhưng nếu chưa kịp đưa sản phẩm ra thị trường mà đã cạn tiền, tất cả những điều đó đều trở nên vô nghĩa.
Tôi cho rằng một trong những năng lực quan trọng nhất của người sáng lập không phải là gọi được bao nhiêu vốn, mà là khả năng chịu đựng trường vốn, đủ sức tồn tại cho đến khi doanh nghiệp tự tìm được mạch nước ngầm của chính mình.
1. Cái bẫy nguy hiểm: Cứ gặp khó là chia cổ phần
Có một sai lầm mà tôi thấy rất nhiều người khởi nghiệp mắc phải.
Ngay từ vạch xuất phát, bạn thiếu đủ thứ. Thiếu kỹ sư, thiếu người kinh doanh, thiếu người quản lý, thiếu tiền.
Bạn gặp một người bạn thân, nghĩ rằng nếu người ấy tham gia thì sẽ giải quyết được một vấn đề lớn. Bạn chia ngay 30%, thậm chí 40% cổ phần.
Vài tháng sau, bạn lại cần thêm một người khác. Lại chia tiếp 10-20%.
Rồi đến người thứ ba, thứ tư.
Cứ mỗi lần gặp một khó khăn, bạn lại cắt một phần công ty ra để đổi lấy một lời giải.
Sau một năm, từ 100%, bạn có thể chỉ còn 50%, rồi 35%, thậm chí 20%. Trong khi sản phẩm chưa hoàn thiện, doanh thu chưa có, công ty đã xuất hiện năm, bảy cổ đông.
Mỗi người một quan điểm, một lợi ích, một kỳ vọng. Quyết định gì cũng phải bàn bạc, thuyết phục.
Bạn chưa kịp xây dựng một doanh nghiệp lớn thì đã đánh mất quyền chủ động đối với chính doanh nghiệp của mình.
Đó chính là cảnh chưa đến chợ đã rơi hết tiền.
Tôi không phản đối việc chia cổ phần cho những đồng sáng lập thực sự có giá trị. Nhưng phải phân biệt người cùng gánh vác số phận doanh nghiệp với người chỉ giúp giải quyết một công việc trước mắt.
Một vấn đề có thể giải quyết bằng hợp đồng dịch vụ, lương thưởng, chia lợi nhuận hoặc quyền chọn cổ phần có điều kiện thì không nhất thiết phải đánh đổi bằng quyền sở hữu vĩnh viễn.
Đừng đem tài sản của mười năm sau để trả cho khó khăn của ba tháng hôm nay.
2. Startup cần quyền quyết định và tốc độ sinh tồn.
Tôi tin rằng giai đoạn đầu, một startup nên có một nhóm sáng lập thật nhỏ, có thể chỉ hai hoặc ba người, với một người chịu trách nhiệm điều hành rõ ràng.
Vì sao?
Bởi vì khởi nghiệp không giống vận hành một doanh nghiệp đã trưởng thành.
Một công ty lớn có doanh thu, lợi nhuận, bộ máy quản trị, có thể chấp nhận một vài quyết định chưa tối ưu mà vẫn tồn tại.
Startup thì khác. Mỗi ngày đều có thể là một quyết định sinh tử.
Cuối tháng không đủ tiền trả lương, bạn phải làm gì?
Tiếp tục thuê văn phòng hay thu hẹp?
Giữ nguyên đội ngũ hay tái cấu trúc?
Tiếp tục nghiên cứu sản phẩm hay tạm thời nhận một hợp đồng dịch vụ để kiếm tiền?
Những quyết định ấy không thể chờ một hội nghị cổ đông kéo dài hàng tuần.
Người sáng lập phải lắng nghe, phải chịu trách nhiệm, phải minh bạch. Nhưng cũng phải giữ được quyền điều hành đủ mạnh để hành động ngay khi cần thiết.
Và hãy hiểu rằng khởi nghiệp không chỉ là làm việc nhiều gấp mười lần.
Đáng sợ hơn, đó là phải giải quyết những bài toán có độ khó gấp mười lần trong điều kiện nguồn lực chỉ bằng một phần mười người khác.
Một công ty lớn giải quyết vấn đề bằng cách tuyển thêm người, mua thêm thiết bị, cấp thêm ngân sách.
Còn bạn?
Một vấn đề phải nghĩ ra năm, mười phương án. Không có tiền thì tìm cách khác. Không đủ người thì thay đổi cách làm. Không có thiết bị thì hợp tác, thuê ngoài, tận dụng công nghệ.
Đó là năng lực xoay sở mà người sáng lập bắt buộc phải có.
3. Gọi vốn quá sớm đôi khi là cách đắt nhất để mua thêm vài tháng tồn tại
Giả sử bạn định giá công ty 10 tỷ đồng sau đầu tư, gọi 2 tỷ đồng và chia 20% cổ phần.
Nghe có vẻ hấp dẫn.
Nhưng với một startup công nghệ phần cứng, 2 tỷ đồng có thể biến mất rất nhanh.
Năm đến bảy kỹ sư, tiền thuê văn phòng, linh kiện, thiết bị, gia công cơ khí, làm mẫu thử lần một, lần hai, lần ba…
Chỉ vài tháng, tiền đã cạn.
Sản phẩm chưa bán được, bạn lại phải gọi vốn. Lần này, vị thế thương lượng yếu hơn, lại phải chia thêm cổ phần.
Cứ thế, đến khi doanh nghiệp có cơ hội đạt định giá 5 triệu hay 10 triệu USD, tỷ lệ sở hữu của người sáng lập có thể đã bị pha loãng gần như không còn gì, mà không còn gì thì cũng khó mà quyết được gì. Vậy, bạn khởi nghiệp vì điều gì?
Điều nguy hiểm không chỉ là mất tiền, mà còn có thể mất cả quyền kiểm soát chiến lược.
Tôi cho rằng phải phân biệt hai việc: gọi vốn để sống sót và gọi vốn để tăng tốc.
Khi sản phẩm đã có khách hàng, doanh thu và thị trường được chứng minh, bạn có thể gọi vốn ở vị thế tốt hơn, sử dụng đồng vốn để mở rộng sản xuất, phát triển thị trường và tạo ra giá trị lớn hơn.
Đừng quá hào hứng với một mức định giá triệu đô trên giấy, trong khi cuối tháng vẫn không đủ tiền trả lương.
Định giá không phải tiền mặt. Và gọi được vốn chưa có nghĩa là doanh nghiệp đã thành công.
4. Muốn giữ được cái chính, phải sẵn sàng làm rất nhiều cái phụ
Đây là bài học mà tôi tâm đắc nhất trong hành trình khởi nghiệp tại Việt Nam.
Phải biết lấy ngắn nuôi dài.
Bạn muốn xây dựng một công ty công nghệ, phát triển AI, drone, robot hay một sản phẩm có giá trị lớn trong tương lai.
Đó là cái chính.
Nhưng công nghệ ấy cần một hoặc hai năm mới có thể thương mại hóa. Trong khi đó, tiền lương và chi phí vận hành phải trả hàng tháng.
Vậy phải làm gì?
Bạn giỏi kỹ thuật thì đi tư vấn kỹ thuật.
Giỏi thiết kế thì nhận thiết kế.
Có năng lực sản xuất thì nhận gia công.
Có quan hệ khách hàng thì tìm hợp đồng thương mại.
Có chuyên môn thì đi làm chuyên gia, đào tạo, cung cấp dịch vụ.
Thậm chí, nếu cần, bạn đi làm thuê, làm bất cứ công việc chân chính nào để nuôi sống mình và duy trì dự án.
Không có gì phải xấu hổ.
Điều đáng tiếc là bạn có một công nghệ rất tốt nhưng để nó chết chỉ vì không chịu làm những công việc nhỏ để kiếm tiền nuôi nó.
Tuy nhiên, phải nhớ: Cái phụ phải nuôi cái chính, chứ không được nuốt mất cái chính.
Đừng mải mê làm dịch vụ đến mức cuối cùng công ty không còn thời gian phát triển sản phẩm cốt lõi.
Đó là nghệ thuật phân bổ nguồn lực của người sáng lập.
5. Đừng đặt sinh mạng startup vào lòng trắc ẩn của nhà đầu tư
Ở Việt Nam, việc tiếp cận vốn cho các startup công nghệ, đặc biệt là phần cứng, vẫn rất khó khăn.
Các chương trình hỗ trợ, quỹ đầu tư, tài trợ nghiên cứu đều có giá trị. Nhưng thủ tục, thời gian thẩm định và giải ngân không phải lúc nào cũng phù hợp với nhu cầu tiền mặt khẩn cấp của doanh nghiệp.
Khi tiền chưa thực sự về tài khoản, bạn không thể lấy nó trả lương.
Và không nhà đầu tư chuyên nghiệp nào có nghĩa vụ đầu tư chỉ vì thương bạn đang gặp khó khăn.
Vì vậy, đừng bao giờ lập kế hoạch sinh tồn dựa trên những khoản tiền chưa chắc chắn nhận được.
Hãy quản trị dòng tiền theo từng tháng, thậm chí từng tuần. Biết chính xác doanh nghiệp còn sống được bao lâu, khoản nào bắt buộc phải chi, khoản nào có thể trì hoãn.
Một nguyên tắc tôi rất coi trọng là phải tạo ra nguồn thu càng sớm càng tốt, dù nhỏ. Ưu tiên những hợp đồng có thể ứng trước, những dịch vụ tạo dòng tiền nhanh, những sản phẩm đủ tốt để bán thay vì cứ chờ đến khi hoàn hảo.
Và phải biết cắt giảm chi phí trước khi quá muộn.
Trường vốn không phải là cứ cố gắng chịu đựng. Đó là khả năng chủ động kéo dài thời gian sống, trong khi từng bước tiến đến một mô hình kinh doanh tự nuôi được mình.
6. Uy tín là nguồn vốn cuối cùng của người khởi nghiệp
Có một điều tôi càng trải nghiệm càng thấm thía.
Trong những ngày khó khăn nhất, đôi khi thứ cứu bạn không phải là ngân hàng hay quỹ đầu tư, mà là những người đã tin tưởng bạn trong nhiều năm.
Một người bạn cho mượn vài trăm triệu đồng.
Một khách hàng ứng trước tiền hợp đồng.
Một nhà cung cấp cho trả chậm.
Một người anh giới thiệu một dự án tư vấn.
Những sự giúp đỡ ấy vô cùng quý giá. Có khi nó giúp một startup vượt qua đúng giai đoạn nguy hiểm nhất.
Nhưng không phải tự nhiên mà người ta giúp bạn.
Bạn phải sống đàng hoàng, làm việc thật, có năng lực thật, giữ lời hứa, biết chịu trách nhiệm và sòng phẳng trong tiền bạc.
Uy tín chính là một dạng vốn vô hình mà người sáng lập phải tích lũy từ rất lâu trước khi cần đến nó.
Và càng khó khăn, càng phải giữ chữ tín. Đừng hứa những điều không thể thực hiện, đừng che giấu rủi ro, đừng đánh đổi lòng tin của người khác để kéo dài một dự án không còn khả thi.
Tôi tin rằng những người sống thẳng thốn, có năng lực và làm việc đến nơi đến chốn sẽ có nhiều cơ hội nhận được sự đồng hành trong những ngày giông bão.
Không phải ai cũng sẽ giúp mình. Nhưng những người thực sự giúp đỡ có thể trở thành nguồn nước quý giá nhất trong mùa hạn.
7. Giữ bộ rễ để có ngày trở thành đại thụ
Quay lại hình ảnh cái cây.
Một startup muốn trở thành doanh nghiệp lớn phải trải qua những mùa hạn. Nhưng không thể vì thiếu nước mà cứ đem từng phần bộ rễ của mình ra bán.
Bộ rễ ấy chính là công nghệ cốt lõi, đội ngũ chủ chốt, uy tín, khả năng tạo dòng tiền và quyền chủ động chiến lược.
Tôi cho rằng người sáng lập phải biết giữ những thứ ấy bằng tất cả sự tỉnh táo.
Không phải giữ cổ phần bằng mọi giá, cũng không phải cố chấp ôm lấy mọi quyền lực. Mà là chỉ đánh đổi khi giá trị nhận lại thực sự tương xứng, và khi sự đánh đổi ấy giúp doanh nghiệp đi xa hơn.
Khởi nghiệp không phải cuộc thi xem ai gọi được nhiều tiền nhất, tuyển được nhiều người nhất hay có mức định giá cao nhất.
Đó là cuộc chiến của trí tuệ, bản lĩnh, uy tín và sức bền.
Bạn phải đủ giỏi để tạo ra giá trị, đủ linh hoạt để xoay sở, đủ khiêm tốn để làm những việc nhỏ và đủ kiên định để bảo vệ những điều lớn lao.
Và có lẽ bài học sâu sắc nhất mà tôi rút ra là:
Muốn làm được việc lớn, phải biết kiếm tiền từ việc nhỏ. Muốn đi đường dài, phải biết giữ sức. Muốn xây dựng một doanh nghiệp lớn, trước hết phải giúp nó sống sót mà không đánh mất linh hồn của mình.
Đừng để cái cây chết trước khi chạm được mạch nước ngầm.
Đừng để chưa kịp đến ngày hái quả, bạn đã bán hết cả khu vườn.
Và nhất là, đừng để chưa đến chợ đã rơi hết tiền.
Chúc bạn một ngày tốt lành và may mắn.
Thank you